The Writing Desk · ’n Gesproke essay · Afrikaans
Vertel deur Emma Lilliana · KI-stem (nie ’n menslike verteller nie).
Laai die MP3 afOns Sal Self
Van Armblanke tot Miljardêr
Binne-inligting van 'n Afrikaner, vir Afrika.
Nie 'n apologie vir apartheid, die Broederbond of Orania nie. 'n Ontleding van die Afrikaner se metode: wat self gebou is, wat deur staatsmag versnel is, en wat Afrika kan oorneem sonder om die uitsluiting saam te erf.
Afrikaans · Luister & lees. Funda ngesiZulu →
In negentien-nul-twee was ons niks.
Dertigduisend plaashuise afgebrand. Die beleid het 'n naam gehad — verskroeide aarde. Die vee is doodgemaak of weggevoer.
Byna agt-en-twintigduisend Boere is in die kampe dood. Die meeste was kinders.
En in die kampe langsaan, die swart kampe, minstens veertienduisend meer. Moontlik tot twintigduisend. Die rekords was gebrekkig.
Hou daardie tweede getal vas. Ons kom later daarby uit.
Wat oorgebly het, was duisende verarmde boeregesinne. Baie het later stad toe getrek, na werk waarvoor hulle nie opgelei was nie. Teen negentien twee-en-dertig skat die Carnegie-kommissie die getal armblankes op sowat driehonderdduisend. Die meeste was Afrikaners.
Dit was ons. Dit was die Arm Blanke Probleem.
Nou luister mooi. Want hier begin die deel wat almal verkeerd oorvertel.
Ons het nie met die staat begin nie. Ons het met mekaar begin.
Negentien vyftien: die Helpmekaar. Gewone mense wat geld bymekaarsit om 'n ander man se skuld te betaal.
Negentien agtien: Sanlam en Santam. 'n Versekeraar. En verstaan hoekom dit saak maak — 'n versekeraar vat klein bedraggies van baie mense en verander dit in geduldige kapitaal wat dekades lank kan lê. Dit is die diepste boublok van almal.
Maar toe kom die eerste staatshefboom.
In negentien vier-en-twintig neem Hertzog se Nasionale Party saam met die Arbeidersparty die regering oor. Hulle noem die beleid “beskaafde arbeid”. Swart werkers word in die staatsdiens, veral by die Spoorweë en Hawens, met beter betaalde wit werkers vervang.
Teen negentien nege-en-twintig sê die Spoorweë dat hulle vir omtrent vyf-en-twintigduisend werklose armblanke mans werk, en dikwels behuising, gegee het.
Die kleurgrens in die myne word in negentien ses-en-twintig in wet vasgelê. Klein boere kry goedkoop krediet, subsidies, beskermende tariewe en voorkeurspoortariewe. Evkom bestaan reeds. Yskor word in negentien agt-en-twintig gestig.
Negentien nege-en-twintig: die F.A.K. Die kultuur kry 'n huis.
Negentien vier-en-dertig: Volkskas. 'n Bank. Begin as 'n koöperasie. Die volk se kas.
Negentien nege-en-dertig, Bloemfontein: die Ekonomiese Volkskongres. Daaruit kom die Reddingsdaadbond en Federale Volksbeleggings.
En die Reddingsdaadbond het nie net geld gevra nie. Dit het gevra dat jy koop waar jou mense besit. Elke week. By die naam.
Maar die positiewe slagspreuk het ook 'n teiken gehad. Die Reddingsdaadbond het 'n boikot van Indiese handelaars bevorder en hulle as vreemdelinge uitgebeeld. “Koop by jou eie” het ook beteken: moenie by húlle koop nie.
Negentien een-en-veertig: 'n jong chemikus met tien pond en twee vennote begin tabak maak in 'n motorhuis in Johannesburg. Sy naam was Anton Rupert. Sy seun se maatskappy besit vandag Cartier.
Drie-en-dertig jaar se bou: kerk, bydraes, ondernemings — en van negentien vier-en-twintig af, staatsbeskerming.
Dit was nooit suiwer selfhelp nie. Burgerlike organisasie en staatsmag was vroeg reeds ineengevleg.
Maar hier is die ongemaklike deel, en ek gaan dit nie vir jou wegsteek nie.
Al daardie werk het die syfers beweeg — maar ongelyk.
Teen negentien agt-en-veertig was Afrikanerbesit reeds sterk in landbou en handel. Maar in die sektore waar die groot kapitaal gesit het, was dit nog klein: een persent in mynbou. Ses persent in vervaardiging en konstruksie. Ses persent in finansies.
Die netwerk het bestaan. Dit het nog nie die kommandoposte besit nie.
En toe, in negentien agt-en-veertig, kry ons nie vir die eerste keer die staat nie. Ons kry die hele masjien.
Werksreservering word verdiep. Die Spoorweë, Evkom en Yskor word uitgebou. Sasol en Krygkor volg. Staatskontrakte, tariewe, goedkoop kapitaal. 'n Staatsdiens wat toenemend in een taal werk en een soort mens bevorder. Afrikaanse skole en Afrikaanse universiteite, gebou met almal se belastinggeld.
Teen negentien vyf-en-sewentig het Afrikanerbesit in mynbou van een persent na agtien persent gegroei. In vervaardiging en konstruksie: van ses na vyftien. In finansies: van ses na vyf-en-twintig.
Dít is waar die versnelling vandaan kom. Nie net uit die kollektebord nie. Uit 'n beskermde arbeidsmark, staatskontrakte, tariewe, goedkoop krediet en belastinggeld.
As 'n Afrikaner vir jou sê ons het onsself sonder staatshulp opgehef, vertel hy jou die helfte. As iemand sê dit was net die staat, vertel hy ook die helfte.
Die burgerlike netwerk het staatsmag bruikbaar gemaak. Staatsmag het die netwerk skaal gegee.
Die instellings was die voertuig. Die staat was die versneller. Swart uitsluiting was die pad wat daarvoor skoongemaak is.
Nou draai ons om.
Negentien vier-en-sestig vra swart sakeleiers by die eerste Nacoc-konferensie vir 'n bank vir hulle mense. Sam Motsuenyane word een van die groot dryfkragte.
Dit het hulle tien jaar geneem om een miljoen rand bymekaar te maak.
Tien jaar. Vir een miljoen.
En toe hy dit uiteindelik het, sê die regering ja — maar die eerste tak moet in 'n tuisland wees. So maak African Bank in negentien vyf-en-sewentig sy deure oop in Ga-Rankuwa.
Selfde instink as die Helpmekaar. Selfde metode. Presies teenoorgestelde wind.
Maar die einde van die oorspronklike African Bank is nie een woord nie. Nie net “kapitaal” nie.
Teen negentien vyf-en-negentig was die bank insolvent. Natal Building Society en New Africa Investments Limited het honderd miljoen rand ingebring en beheer gekoop. Die oorspronklike swart aandeelhouers het junior geword.
In negentien agt-en-negentig kry Theta die banklisensie. In negentien nege-en-negentig noem Theta homself African Bank Investments Limited — ABIL — en smelt ander uitleners daarin saam.
In twee duisend en veertien stort daardie bank weer in duie, ná aggressiewe onversekerde lenings, swak voorsiening vir slegte skuld en die Ellerines-verliese.
Die les is dus groter as beginkapitaal. 'n Gemeenskapsbank kan sy identiteit verloor deur insolvensie, herkapitalisering, swak bestuur en 'n sakemodel wat skeefloop.
Maar hoekom het gewone mense geld gegee wat hulle nie gehad het nie, aan iets wat eers hulle kleinkinders sou betaal?
Dié antwoord is nie ekonomies nie. Dis godsdienstig.
Ons was nie eenvoudig van Holland afgesny nie. Maar op die grens, en later op trek, was baie huishoudings weke ver van 'n predikant, 'n skool of 'n koerant. Die Statebybel was dikwels die sentrale boek. Soms die enigste boek.
En 'n mens wat net een boek het, lees homself daarin.
Baie Voortrekkers, en later Afrikanernasionaliste, het onsself as Israel gelees. Brittanje was Egipte. Die Groot Trek was die uittog. Die binneland was die woestyn. Die Hoëveld was Kanaän.
En die mense wat reeds daar gewoon het, het die ander rol gekry. Die Kanaäniete. Later is die vloek van Gam gebruik om swart diensbaarheid te verklaar.
Dit is die belangrikste sin in hierdie hele stuk: die rolverdeling het verowering in gehoorsaamheid verander.
En toe, op nege Desember agtien agt-en-dertig, by die Wasbankrivier, lê hulle die Gelofte vir die eerste keer af. Dit word elke aand tot die vyftiende herhaal. Op die sestiende volg die geveg by Ncome — later Bloedrivier genoem. As U ons die oorwinning gee, sal ons die dag aan U wy en dit aan ons nageslag bekend maak.
Nie bloot 'n storie wat agterna uit niks gemaak is nie. 'n Gelofte is afgelê. Die presiese woorde en die nasionale betekenis is later uitgebou. Deur sommige word dit vandag nog herdenk.
In daardie wêreld was "ons sal self" nooit net 'n sakeplan nie. Om by die Reddingsdaadbond in te betaal, kon voel soos meer as liefdadigheid of belegging. Dit was om jou deel van die verbond te hou.
En dit is die stuk wat jy nie kan koop nie.
Daardie kosmologie het ook bepaal waar ander mense sit.
Jode kon tegelyk as Bybelse familie herken en by die deur uitgesluit word. D.F. Malan het die Kwotawet van negentien dertig deur die Parlement gestuur om Oos-Europese immigrasie — hoofsaaklik Joods — te beperk. Die Wet op Vreemdelinge van negentien sewe-en-dertig het die deur vir Duitse Jode wat van Hitler gevlug het, byna toegemaak. Dekades later sou Pretoria en Israel nou saamwerk. Verwantskap en uitsluiting het langs mekaar geloop.
Kaapse Moslems was ouer as die Groot Trek. Die Auwal-moskee staan sedert sewentien vier-en-negentig. Tog is die gemeenskap as Kleurling geklassifiseer en onder die Groepsgebiedewet uit plekke soos Distrik Ses verskuif. Aanwesig. Nuttig. Nooit familie nie.
Hindoes het vanaf agtien sestig as kontrakarbeiders in Natal aangekom. In streng Calvinistiese sendingstaal het die murtis en tempels onder die Bybelse kategorie “afgodery” geval; sommige predikers het valse godsdiens as demonies beskryf.
Dit is waar die bewering “duiwelaanbidders in vermomming” vandaan kon kom. Nie as 'n beskrywing van wat Hindoes glo nie. As 'n beskrywing van wat daardie teologie oor hulle kon sê.
En die staat het die uitsluiting prakties gemaak. Vir 'n eeu was die beleid dat Indiërs uiteindelik na Indië gerepatrieer moes word. Eers in negentien een-en-sestig het die regering hulle as permanente inwoners aanvaar.
Dit is beskrywing. Nie goedkeuring nie.
En dieselfde verbond wat die herstel gefinansier het, het die onteiening gemagtig.
Dit is nie net my mening nie. In negentien ses-en-tagtig het die N.G. Sendingkerk apartheid in die Belydenis van Belhar as strydig met die evangelie verwerp.
By Rustenburg, in negentien negentig, het Willie Jonker apartheid namens homself, die N.G. Kerk en die Afrikanervolk as sonde bely. Die N.G. Kerk se afvaardiging het hom openlik ondersteun.
Die teologie het homself uiteindelik geoordeel.
Die storie wat jou bou, is ook die ding waarvoor jy eendag rekenskap gee.
So wat vat jy hiervan?
Ses skakels. Nie een werk alleen nie.
Een. 'n Skool in jou eie taal.
Twee. 'n Sportveld en 'n koor. Identiteit word in die openbaar geoefen, anders sterf dit in die private.
Drie. 'n Universiteit of 'n ambagskool.
Vier. 'n Soeknet vir talent. Toets elke kind. Dis die goedkoopste skakel en die enigste een wat die slim kind bereik na wie niemand kyk nie.
Vyf. 'n Studiefonds.
Ses. 'n Werkgewer aan die einde. Sonder hierdie een lewer die ander vyf net emigrante.
Ons het al ses gebou. En toe het ons die staat gebruik om dit te versnel — en dít is die deel wat jy nie kan naboots nie, en ook nie moet wil nie.
Maar Solidariteit bou vandag weer 'n ketting buite beheer van die staat, uit jare se lidmaatskapbydraes. Sol-Tech. Akademia.
Vir Akademia se kampus van drie komma twee miljard rand gebruik Kanton 'n mengsel van bankfinansiering, private beleggings en gemeenskapskenkings.
As dit sonder 'n staat kan werk vir ons, kan dit sonder 'n staat werk vir enigeen.
Een laaste ding.
Daar was in negentien ses-en-veertig sowat een komma ses-en-dertig miljoen Afrikaanssprekende wit Suid-Afrikaners. Die Carnegie-skatting van die armblankes was omtrent driehonderdduisend.
Die Zion Christian Church alleen het vandag meer lidmate as ons hele taalgroep destyds gehad het.
Dit was nooit 'n vraag van getalle nie. Dit was 'n vraag van organisasie, en van bereidwilligheid om vandag minder te vat sodat iemand wat jy nooit sal ontmoet nie, meer kan hê.
Ons het begin met 'n Bybel, 'n blikbeker en geduld. Toe het ons die kerk, die bank, die skool, die spoorweg en die staat in een stelsel vasgemaak.
Vat die organisasie. Los die uitsluiting.
Die resep was nooit 'n geheim nie.
En dit was nooit onskuldig nie.
Bronne en notas
Hierdie is 'n gesproke essay, nie 'n akademiese monografie nie. Historiese persentasies is skattings uit die literatuur, nie geouditeerde rekeninge nie; kategorieë verander tussen bronne en jare. Die volgende bronne dra die feite en die teenwig:
- Anglo-Boereoorlogmuseum — konsentrasiekampe: plaashuise, kampbevolkings en die amptelike en geraamde sterftesyfers.
- Jeremy Seekings, “Not a Single White Person Should Be Allowed to Go Under”: die Paktregering, “beskaafde arbeid”, spoorwegwerk, welsyn en landbousteun vóór 1948.
- Grietjie Verhoef, “Work and save: mobilising work ethic for Afrikaner empowerment, 1918–1960”: die ineenvlegting van kerk, Afrikanerleierskap, ondernemings en staat.
- Padraig O'Malley-argief, Afrikaner percentage ownership in the private sectors, 1938–1975: die sektorale ekonomiese skattings.
- African Bank, The legacy of Dr Sam Motsuenyane: die oproep van 1964, die R1 miljoen, die regeringsvoorwaardes en Ga-Rankuwa.
- Mail & Guardian — African Bank's closure sparks racial ferment: die 1995-insolvensie en die verlies van die oorspronklike gemeenskapsbeheer.
- Suid-Afrikaanse Reserwebank — Myburgh-verslag: die swak leningspraktyke, Ellerines en die oorsake van die 2014-kuratorskap.
- HTS Teologiese Studies, “Religious Afrikaners, irreligious in conflicts” en “Gott mit uns”: Israel, die uittogmotief, Ncome/Bloedrivier en verbondsteologie.
- Historia — Jewish Immigration as an Issue in South African Politics, 1937–39: die Kwotawet, die Wet op Vreemdelinge en Afrikanernasionalistiese antisemitisme.
- South African History Online — Auwal Masjid: Kaapse Islam en die oudste moskee in Suid-Afrika.
- Logan Cochrane en Wayde Chellan, “The Group Areas Act affected us all”: gedwonge verskuiwing en die ontwrigting van Kaapse Moslem-gemeenskappe.
- South African History Online — Indentured Indian labourers and their struggle for citizenship: die eeulange repatriasiebeleid en die erkenning van permanente verblyf in 1961.
- In die Skriflig — Gisbertus Voetius and Dutch Reformed missiology: die streng Calvinistiese sendingraamwerk waarbinne ander godsdienste as afgodery en soms demonies gelees is.
- “From Blood River to Belhar”: Belhar se kerklike oorsprong en apartheid as teologiese kettery.
- Akademia — Toekomsbouer: die R3,2 miljard-kampus en die mengsel van lenings, beleggings en gemeenskapskenkings.
- Population Census of the Union of South Africa, 1946: die 1946-bevolkingsbasis.
- South African History Online — Zion Christian Church: 'n konserwatiewe ledetalreeks van twee tot ses miljoen reeds in die 1990's.
Teks © Andries J. Greyling. Vertelling: Emma Lilliana, 'n KI-stem. Gepubliseer deur Arjuna Badger Press.
More from the writing desk: Ons Sal Self · Die Laaste Strooi · The Kettle and the Blink · The Oyster in the Machine