The Writing Desk · Indaba ekhulunywayo · isiZulu

Ons Sal Self — a tin mug of coins on a worn wooden table

isiZulu · Umbhalo

Inguqulo yesiZulu · umbhalo okwamanje; ukulalela kuyeza.

Ons Sal Self

Ukusuka Ekubeni Ngumlungu Ompofu Kuya Ekubeni Ngusozigidigidi

Ulwazi lwangaphakathi oluvela kuMAfrikaner, lwenzelwe i-Afrika.

Akuyona ukuxolisa nge-apartheid, iBroederbond noma i-Orania. Ukuhlaziya indlela yama-Afrikaner: okwakhiwe ngokwabo, okwasheshiswa ngamandla ombuso, nalokho i-Afrika engakuthatha kuleyo ndlela ngaphandle kokuthatha nokushiywa kwabanye ngaphandle.

IsiZulu · Umbhalo. Funda noma ulalele ngesiBhunu →


Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye nambili, sasingelutho.

Kwashiswa izindlu zamapulazi eziyizinkulungwane ezingamashumi amathathu. Leyo nqubomgomo yayinalo igama — umhlaba oshile. Imfuyo yabulawa noma yaxoshwa.

Cishe kwafa amaBhunu ayizinkulungwane ezingamashumi amabili nesishiyagalombili emakamu okuvalelwa. Iningi lawo kwakuyizingane.

Nasemakamu aseduze, amakamu abantu abamnyama, kwafa okungenani abanye abantu abayizinkulungwane eziyishumi nane. Kungenzeka babefinyelela izinkulungwane ezingamashumi amabili. Amarekhodi ayengaphelele.

Ligcineni engqondweni lelo nani lesibili. Sizobuyela kulo.

Okwasala kwakuyizinkulungwane zemindeni yabalimi eyayicwile ebuphofini. Eminingi kamuva yathuthela emadolobheni, yenza imisebenzi eyayingayiqeqeshelwanga. Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi amathathu nambili, ikhomishini kaCarnegie yalinganisela ukuthi kwakunabantu abamhlophe abampofu abangaba yizinkulungwane ezingamakhulu amathathu. Iningi labo lalingama-Afrikaner.

Kwakuyithina. Leyo kwakuyi-Arm Blanke Probleem [inkinga yabantu abamhlophe abampofu].

Manje lalelisisani. Ngoba yilapha lapho wonke umuntu eyilandisa ngokungeyikho.


Asiqalanga ngombuso. Saqala ngokubambana sodwa.

Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye neshumi nanhlanu: Helpmekaar. Abantu abavamile behlanganisa imali ukuze bakhokhe isikweletu somunye umuntu.

Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye neshumi nesishiyagalombili: Sanlam noSantam. Inkampani yomshwalense. Qondani ukuthi kungani lokho kubalulekile — inkampani yomshwalense ithatha izindodlana kubantu abaningi, izihlanganise zibe yimali yokutshala yesikhathi eside engajahi mbuyiselo, engahlala itshaliwe amashumi eminyaka. Yisona sisekelo esijule kunazo zonke.

Kodwa kwase kufika indlela yokuqala yokusebenzisa amandla ombuso.

Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi amabili nane, iNational Party kaHertzog yangena embusweni neLabour Party kumfelandawonye iPact. Inqubomgomo bayibiza ngokuthi “umsebenzi ophucukile”. Abasebenzi abamnyama bathathelwa indawo emisebenzini kahulumeni ngabasebenzi abamhlophe ababehola kangcono, ikakhulukazi eMnyangweni Wezitimela Namachweba.

Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi amabili nesishiyagalolunye, uMnyango Wezitimela wathi wawusunike umsebenzi, kaningi nezindlu, amadoda amhlophe ampofu ayengasebenzi angaba yizinkulungwane ezingamashumi amabili nanhlanu.

Umgoqo wobuhlanga ezimayini wafakwa emthethweni ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi amabili nesithupha. Abalimi abancane bathola izikweletu ezinenzalo ephansi, uxhaso, intela yokuvikela imikhiqizo yasekhaya namanani avuna bona okuthutha impahla ngesitimela. Evkom yayisikhona kakade. Yskor yasungulwa ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi amabili nesishiyagalombili.

Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi amabili nesishiyagalolunye: FAK. Isiko lithola ikhaya.

Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi amathathu nane: Volkskas. Ibhange. Laqala njengenhlangano yokubambisana ephethwe ngamalungu. Isikhwama sabantu.

Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi amathathu nesishiyagalolunye, eBloemfontein: Ekonomiese Volkskongres. Kuyo kwazalwa Reddingsdaadbond kanye neFederale Volksbeleggings.

Futhi Reddingsdaadbond yayingaceli imali kuphela. Yayicela nokuthi uthenge emabhizinisini aphethwe ngabakini. Isonto nesonto. Yayisho namagama awo.

Kodwa leso siqubulo esihle sasinabo esasibakhomba. Reddingsdaadbond yagqugquzela ukuduba abahwebi baseNdiya, yabaveza njengabafokazi. Ukuthi “thenga kwabakwenu” kwakusho nokuthi: ungathengi kubo.

Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi amane nanye: usokhemisi osemusha onopondo abayishumi nabalingani ababili uqala ukukhiqiza ugwayi egalaji eJohannesburg. Igama lakhe kwakungu-Anton Rupert. Namuhla inkampani yendodana yakhe ingumnikazi weCartier.

Iminyaka engamashumi amathathu nantathu yokwakha: isonto, iminikelo eqhubekayo, amabhizinisi — futhi kusukela ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi amabili nane, ukuvikelwa ngumbuso.

Akuzange kube ukuzisiza sodwa ngokuphelele. Ukuhleleka komphakathi namandla ombuso kwelukwa ndawonye kusenesikhathi.


Kodwa nansi ingxenye engemnandi, futhi ngeke nginifihlele yona.

Wonke lowo msebenzi waziguqula izibalo — kodwa hhayi ngokulinganayo.

Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi amane nesishiyagalombili, ama-Afrikaner ayesenobunikazi obuqinile kwezolimo nakwezohwebo. Kodwa emikhakheni lapho kwakuhleli khona ingqalabhizinisi enkulu, ubunikazi bawo babusalokhu buncane: iphesenti elilodwa ezimayini. Amaphesenti ayisithupha kwezokukhiqiza nokwakha. Amaphesenti ayisithupha kwezezimali.

Inethiwekhi yayikhona. Kodwa yayingakabi ngumnikazi wezikhungo ezazilawula umnotho.

Kwase kuthi ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi amane nesishiyagalombili, sasingawutholi umbuso okokuqala. Sathola wonke umshini wombuso.

Ukubekelwa kwabamhlophe imisebenzi ethile kwaqiniswa. UMnyango Wezitimela, Evkom noYskor zakhula. Kwalandela Sasol noKrygkor. Izinkontileka zikahulumeni, intela yokuvikela imikhiqizo yasekhaya, ingqalabhizinisi eshibhile. Uhlelo lwezisebenzi zikahulumeni olwasebenza ngokuya ngokuya ngolimi olulodwa, lwakhuphulela ezikhundleni uhlobo olulodwa lomuntu. Izikole namanyuvesi esiBhunu, kwakhiwe ngemali yentela yabo bonke abantu.

Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi ayisikhombisa nanhlanu, isabelo sobunikazi bama-Afrikaner ezimayini sase sikhule sisuka ephesentini elilodwa saya emaphesentini ayishumi nesishiyagalombili. Kwezokukhiqiza nokwakha: sasuka emaphesentini ayisithupha saya emaphesentini ayishumi nanhlanu. Kwezezimali: sasuka emaphesentini ayisithupha saya emaphesentini angamashumi amabili nanhlanu.

Yilapho ukushesha kwavela khona. Hhayi epuletini leminikelo kuphela. Emakethe yemisebenzi evikelwe, ezinkontilekeni zikahulumeni, enteleni yokuvikela, ezikweletini ezinenzalo ephansi nasemalini yentela.

Uma umAfrikaner ekutshela ukuthi saziphakamisa ngaphandle kosizo lombuso, ukutshela ingxenye yendaba kuphela. Uma omunye ethi kwakungumbuso kuphela, naye ukutshela ingxenye.

Inethiwekhi yomphakathi yenza amandla ombuso asebenziseka. Amandla ombuso ayikhulisa kakhulu inethiwekhi.

Izikhungo kwakuyimoto. Umbuso wawuyisinyathelisi sejubane. Ukubekelwa kwabantu abamnyama ngaphandle kwaba ngumgwaqo owawuvulelwe leyo moto.


Manje ake siyibheke ngakolunye uhlangothi.

Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi ayisithupha nane, abaholi bamabhizinisi abantu abamnyama engqungqutheleni yokuqala yeNacoc bacela ibhange labantu bakubo. Sam Motsuenyane waba ngomunye wabagqugquzeli balo abakhulu.

Kwabathatha iminyaka eyishumi ukuqoqa isigidi esisodwa samarandi.

Iminyaka eyishumi. Ngesigidi esisodwa.

Kwathi lapho uSam Motsuenyane esegcine enayo, uhulumeni wathi yebo — kodwa igatsha lokuqala kwakufanele libe kwelinye lamazwe okwakuthiwa ngawabantu abamnyama. Ngakho ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi ayisikhombisa nanhlanu, African Bank yavula iminyango yayo eGa-Rankuwa.

Umuzwa ofanayo nokaHelpmekaar. Indlela efanayo. Kodwa umoya wawuvunguza ubheke kolunye uhlangothi ncamashi.

Kodwa isiphetho se-African Bank yokuqala asichazwa ngegama elilodwa. Akukhona nje “ingqalabhizinisi”.

Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi ayisishiyagalolunye nanhlanu, ibhange lase lingasakwazi ukukhokha izikweletu zalo. Natal Building Society neNew Africa Investments Limited zafaka izigidi eziyikhulu zamarandi, zathenga amandla okulilawula. Abaninimasheya bokuqala abamnyama baba ngabaninimasheya abangaphansi kwabanye.

Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi ayisishiyagalolunye nesishiyagalombili, Theta yathola ilayisensi yokusebenza njengebhange. Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi ayisishiyagalolunye nesishiyagalolunye, Theta yaziqamba kabusha ngokuthi African Bank Investments Limited — ABIL — yahlanganisa nabanye ababolekisi ngaphansi kwayo.

Ngonyaka wezinkulungwane ezimbili neshumi nane, lelo bhange laphinde lawa ngemva kokubolekisa ngokweqile ngaphandle kwesibambiso, ukungabeki eceleni imali eyanele yokumboza izikweletu ezazingeke zikhokhwe, nokulahlekelwa okwavela kwaEllerines.

Ngakho isifundo sikhulu kunengqalabhizinisi yokuqala. Ibhange lomphakathi lingalahlekelwa ubuwena balo ngenxa yokungakwazi ukukhokha izikweletu, ukufakwa kabusha kwemali eyisisekelo, ukuphathwa kabi nendlela yebhizinisi egcina ingasebenzi.


Kodwa kungani abantu abavamile babenikela ngemali ababengenayo, entweni eyayiyobuyisela inzuzo kubazukulu babo kuphela?

Impendulo ayikho kwezomnotho. Isekukholweni.

Sasingahlukanisiwe ngokuphelele neHolland. Kodwa emngceleni, kamuva nasohambweni lokufuduka, imindeni eminingi yayikude ngohambo lwamasonto nomfundisi, isikole noma iphephandaba. Statenbijbel, iBhayibheli lesiDashi, yayivame ukuba yincwadi esemqoka. Ngezinye izikhathi kwakuyiyona yodwa.

Futhi umuntu onencwadi eyodwa kuphela ugcina esezibona engaphakathi kuyo.

Abaningi kumaVoortrekker, kamuva nabashisekeli bobuzwe bama-Afrikaner, basibona singu-Israyeli. IBrithani kwakuyiGibithe. UHambo Olukhulu kwakungu-Eksodusi. Phakathi nezwe kwakuyihlane. Amathafa aphakeme ayeyiKhanani.

Abantu ababevele behlala lapho banikwa enye indima. AmaKhanani. Kamuva isiqalekiso sikaHamu sasetshenziswa ukuchaza ukwenziwa kwabantu abamnyama izinceku.

Lona ngumusho obaluleke kunayo yonke kule nkulumo: ukwabiwa kwalezi zindima kwaguqula ukuthumba izwe kwaba ukulalela uNkulunkulu.

Kwathi mhla ziyisishiyagalolunye kuZibandlela ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalombili namashumi amathathu nesishiyagalombili, eWasbank River, benza iSivumelwano okokuqala. Saphindwa njalo kusihlwa kwaze kwaba ngumhla weshumi nanhlanu. Ngomhla weshumi nesithupha kwaba yiMpi yaseNcome — kamuva eyabizwa ngokuthi yiBlood River. Uma usinika ukunqoba, siyolunikela kuwe lolu suku futhi sitshele inzalo yethu ngalo.

Akuyona nje indaba eyaqanjwa ingenasisekelo kamuva. Isifungo senziwa. Indlela esabekwa ngayo ngamazwi yanwetshwa kamuva. Nencazelo yaso yobuzwe nayo yanwetshwa. Abanye basasikhumbula nanamuhla.

Kulowo mhlaba, "Ons sal self" [sizokwenza ngokwethu] kwakungelona nje isu lebhizinisi. Ukufaka imali kuReddingsdaadbond kwakungazwakala kungaphezu komnikelo wokusiza noma ukutshalwa kwezimali. Kwakuwukwenza ingxenye yakho ukugcina isivumelwano.

Futhi yileyo ngxenye eningeke niyithenge.


Leyo ndlela yokubona indawo yethu emhlabeni yayinquma nokuthi bonke abanye babekwa kuphi.

AmaJuda ayengathathwa njengezihlobo ngokweBhayibheli, ngesikhathi esifanayo avinjelwe emnyango. D. F. Malan wadlulisa iQuota Act yangonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi amathathu ePhalamende ukuze avimbele ukufuduka kwabantu baseMpumalanga Yurophu — ikakhulukazi amaJuda. I-Aliens Act yangonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi amathathu nesikhombisa yacishe yawavala ngokuphelele amasango kumaJuda aseJalimane ayebalekela uHitler. Emashumini eminyaka kamuva, iPretoria neIsrael zaziyosebenzisana eduze. Ubuhlobo nokushiywa ngaphandle kwahamba ndawonye.

AmaSulumane aseKapa ayekhona ngaphambi koHambo Olukhulu. Auwal Mosque isilokhu imi kusukela ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisikhombisa namashumi ayisishiyagalolunye nane. Kodwa umphakathi wahlukaniswa ngokusemthethweni njenge-Coloured, wasuswa ezindaweni ezifana neDistrict Six ngaphansi kweGroup Areas Act. Babekhona. Bebewusizo. Kodwa bengakaze babe yizihlobo.

AmaHindu afika eNatali njengezisebenzi ezaziboshwe yizivumelwano kusukela ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalombili namashumi ayisithupha. Olimini oluqinile lwezithunywa zevangeli zamaCalvinist, ama-murti namathempeli ayefakwa ngaphansi kwesigaba seBhayibheli “sokukhonza izithombe”; abanye abashumayeli bachaza inkolo yamanga njengeyobudemoni.

Yilapho okwakungavela khona inkulumo ethi “abakhulekeli bakaSathane abazifihlile”. Hhayi njengencazelo yalokho amaHindu akukholelwayo. Njengencazelo yalokho leyo mfundiso yenkolo eyayingakusho ngawo.

Futhi umbuso wenza lokho kushiywa ngaphandle kwaba ngumthetho osebenzayo. Kwaphela iminyaka eyikhulu inqubomgomo ithi abantu baseNdiya kufanele ekugcineni babuyiselwe eNdiya. Uhulumeni wabamukela njengezakhamuzi ezihlala unomphela kuphela ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi ayisithupha nanye.

Lokhu kuyincazelo. Akukhona ukusekela.

Futhi sona leso sivumelwano esaxhasa ngezimali ukusimama kwethu, sagunyaza nokuphucwa kwabanye umhlaba.

Lokho akuwona umbono wami kuphela. Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi ayisishiyagalombili nesithupha, iDutch Reformed Mission Church yenqaba i-apartheid, yathi iphikisana nevangeli eSivumweni Sokholo saseBelhar.

ERustenburg, ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi ayisishiyagalolunye, uWillie Jonker wavuma phambi kwabantu ukuthi i-apartheid iyisono, egameni lakhe, egameni leDutch Reformed Church nasegameni labantu bama-Afrikaner. Ithimba elalimele isonto lameseka obala.

Imfundiso yenkolo yagcina yazahlulela yona.

Indaba ekwakhayo yiyo futhi oyophendula ngayo ngelinye ilanga.


Pho nifundani kulokhu?

Izixhumanisi eziyisithupha. Asikho nesisodwa esisebenza sodwa.

Okokuqala. Isikole esifundisa ngolimi lwakho.

Okwesibili. Inkundla yezemidlalo nekhwaya. Ubuwena buyaphiliswa obala, kungenjalo bufela ngasese.

Okwesithathu. Inyuvesi noma ikolishi lokuqeqeshela umsebenzi wezandla.

Okwesine. Uhlelo lokuthungatha abanekhono. Hlolani yonke ingane. Yisona sixhumanisi esishibhe kunazo zonke, futhi yisona sodwa esifinyelela enganeni ekhaliphile enganakwa muntu.

Okwesihlanu. Isikhwama somfundaze.

Okwesithupha. Umqashi olindile ekugcineni. Ngaphandle kwalesi, ezinye ezinhlanu zimane zikhiqize abantu abafudukela kwamanye amazwe.

Sazakha zonke eziyisithupha. Sase sisebenzisa umbuso ukusheshisa konke — futhi yileyo ngxenye eningeke niyilingise, nengafanele nifise ukuyilingisa.

Kodwa namuhla Solidariteit yakha uchungechunge futhi, ngaphandle kokulawulwa ngumbuso, ngemali eyaqoqwa ngeminyaka yeminikelo yobulungu. Sol-Tech. Akademia.

Ukuze kwakhiwe ikhampasi kaAkademia ebiza izigidigidi ezintathu nezigidi ezingamakhulu amabili zamarandi, Kanton isebenzisa inhlanganisela yemali ebolekwe emabhange, ukutshalwa kwezimali kwangasese neminikelo yomphakathi.

Uma lokhu kungasebenza kithina singawuphethe umbuso, kungasebenzela noma ubani engawuphethe.


Into eyodwa yokugcina.

Ngonyaka wenkulungwane namakhulu ayisishiyagalolunye namashumi amane nesithupha, abantu baseNingizimu Afrika abamhlophe abakhuluma isiBhunu babecishe babe yisigidi esisodwa nezinkulungwane ezingamakhulu amathathu namashumi ayisithupha. Isilinganiso sikaCarnegie sabantu abamhlophe abampofu sasicishe sibe yizinkulungwane ezingamakhulu amathathu.

IZion Christian Church iyodwa inamalungu amaningi namuhla kunenani labo bonke abantu beqembu lethu lolimi ngaleso sikhathi.

Akukaze kube yindaba yobuningi. Kwakuyindaba yokuhleleka, nokuzimisela ukuba nokuncane namuhla ukuze umuntu ongasoze wahlangana naye abe nokuningi.

Saqala ngeBhayibheli, inkomishi kathayela nokubekezela. Sase sibopha isonto, ibhange, isikole, ujantshi nombuso kwaba uhlelo olulodwa.

Thathani ukuhleleka. Kodwa ningakuthathi ukushiywa kwabanye ngaphandle.

Indlela yokwenza ayikaze ibe yimfihlo.

Futhi ayikaze ibe msulwa.


Imithombo nemininingwane

Le yindaba ekhulunywayo, hhayi umbhalo wesayensi. Amaphesenti omlando ayizilinganiso ezivela ezincwadini, hhayi ama-akhawunti ahlolwe; izigaba ziyashintsha phakathi kwemithombo neminyaka. Imithombo egcwele ifumaneka kuhlelo lwesiBhunu:

Ons Sal Self — isiBhunu · Bronne en notas →

Umbhalo © Andries J. Greyling. Inguqulo yesiZulu. Kushicilelwe yi-Arjuna Badger Press.

More from the writing desk: Ons Sal Self · Die Laaste Strooi · The Kettle and the Blink · The Oyster in the Machine

← The writing desk · Meet the man · The library