The Writing Desk · ’n Kortverhaal · Boesmanland
Die Laaste Strooi
’n Kortverhaal. Boesmanland.
I. Die soen
Die oggend het begin soos al die ander oggende.
Kobus het by die wasbak gestaan met seep op sy nek en die venster oop, want hy het die wind wou ruik voor hy uitgaan. Buite het die wind van die westekant gekom, droog, met daardie skerp stofgeur wat net Boesmanland het: skaapmis, gannabossie, en iets ouers, asof die grond self ’n ou trui is wat nooit gewas is nie.
Magrieta het die ketel gesit. Sy het twee koppies uitgehaal. Sy het sy hemp van die drooglyn gehaal en die kraag gladgestreek met twee vingers, soos ’n juffrou ’n kind se das regsit voor die skoolfoto.
Toe hy omdraai, het sy hom op die voorkop gesoen.
Soos altyd.
Hy het geglimlag sonder om sy oë oop te maak, die manier van ’n man wat dink die wêreld is nog in orde omdat die water warm is en die vrou by die deur staan. Hy het iets gemompel van die trop by die suidkamp, van ’n ooi wat gisteraand laat gekalf het, van die windpomp by die brakgat wat weer ’n slag moet gekyk word.
Sy het geknik.
In haar regterhand, teen die naat van haar rok, was die breipen. Nie die dik hout een nie. Die dun metaal een, die een waarmee sy jare lank kouse vir die plaaswerkers se kinders gebrei het, toe daar nog kinders op die plaas was en sy nog geglo het dat ’n kous ’n soort dade was.
Sy het die pen teen die sagte plek agter sy oor gehou, die plek waar die skedel ophou om skedel te wees en die wêreld begin. Sy het dit gedoen soos die video gesê het. Stewig. Reguit. Sonder om te skree. Sonder om te praat.
Hy het een keer geskrik, net ’n kort ruk, soos ’n skaap wat die heining raak. Toe was hy swaar teen haar. Sy het hom laat sak teen die wasbakkas, versigtig, sodat sy kop nie teen die teël knak nie. Sy het die pen uitgehaal. Sy het die ketel afgesit voor dit kook.
Buite het ’n windpomp nog gedraai, asof niks gebeur het nie.
II. Die twee broers
Die Ferreiras was lank al in die weste.
Vele geslagte. Ou name in ou kerkboeke. Grafte by Pofadder, by Springbok, by plekke waar die wind die letters van die klip afvee as jy nie elke paar jaar die verf oordoen nie. Hulle het getrek toe trek nog ’n woord was wat mense met trots gesê het, nie met skaamte nie.
In die generasie voor Kobus was daar twee broers.
Die slim een het die Sandveld gekies. Aartappels. Sagter grond. Nader aan die see se asem. Water wat jy kon beplan. Hy het ’n traktor gekoop toe ander nog met perd gewerk het. Hy het ’n seun universiteit toe gestuur. Hy het later ’n bakkie gehad waarvan die deure albei dieselfde kleur was.
Die dom een het die skaapplase gekry. Baie groter. Boesmanland en Namakwaland. Droogte as buurman. Brak water. Kampe so wyd dat ’n man ’n oggend lank ry en nog steeds op dieselfde plaas is. En die trek: elke jaar die trop suid of noord, na waar die veld nog ’n bietjie groen wou gee, as dit wou. Tente. Stoffige kinders. Nagte waarin jy die sterre sien omdat daar niks anders is om te sien nie.
Die familie het dit so vertel: die slim broer het gekies, die dom broer het gekry.
Dit was nie heeltemal waar nie. Die dom broer het ook gekies. Hy het die groter grond wou hê. Hy het die stilte wou hê. Hy het geglo ’n man se waarde sit in hektare, nie in opbrengs nie. Hy was nie dom met sy hande nie. Hy was dom met die toekoms. Hy het gedink die wêreld sou aanhou soos sy pa se wêreld: skaap, wind, treinspoor ver weg, en ’n vrou wat die huis hou.
Kobus was van daardie lyn.
Hy was nie ’n slegte man nie. Hy was ’n skaapboer. Hy het vroeg opgestaan. Hy het sy werkers by die naam geken. Hy het by die veearts geleer hoe om ’n trop te doseer sonder om die diere te jaag tot hulle hulleself doodhardloop. Hy het op Sondae die radio hard genoeg gesit dat jy dit by die stoep kon hoor, en sag genoeg dat dit nie soos ’n skreeu geklink het nie.
Hy het Magrieta liefgehad soos ’n man ’n vaste ding liefhet: die windpomp, die goeie mes, die pad na die dorp. Nie met digtery nie. Met betroubaarheid.
Dit was, later, die ding wat teen hom sou tel.
III. Die juffrou
Magrieta was ’n onderwyseres.
Nie die soort wat plakkate ophang en kinders se name sing nie. Die ander soort. Die een wat stil by die bord staan totdat die klas self stil word. Die een wat ’n kind se handskrif lees soos ’n dokter ’n pols lees. Sy het Afrikaans gegee, en later ook Geskiedenis, op ’n klein skool tussen die dorp en die niks, waar die speelgrond se stof in die winter so fyn was dat dit soos meel op die kinders se skoene gelê het.
Sy het Kobus ontmoet by ’n nagmaal waar die vleis taai was en die koffie bitter, en hy het haar gevra of sy ’n lift dorp toe wil hê omdat haar broer se bakkie nie wou trek nie. In die bakkie het hy skaars gepraat. Sy het dit vir respek aangesien. Miskien was dit respek. Miskien was dit net dat hy nie woorde oorgehad het nie.
Hulle is getroud in ’n kerk met ’n sinkdak wat in die hitte gekraak het.
Sy het nog ’n paar jaar skoolgehou. Dan het die skool gekrimp. Dan het die poste gekrimp. Dan het iemand in ’n kantoor ver weg besluit dat twee skole een skool moet word, en die een skool was nie háár skool nie. Sy het tuisgekom met ’n kartondoos vol boeke en ’n pensioenbrief wat soos ’n troosprys gelyk het.
Op die plaas was daar werk. Nie die werk waarvoor sy opgelei is nie. Kos. Wasgoed. Rekeninge. Die radio se nuus. Die stilte tussen die nuus. Sy het begin brei omdat haar hande iets moes doen wat ’n begin en ’n einde gehad het. ’n Kous is klaar, of hy is nie. ’n lewe is nie so skoon nie.
Sy het probeer om die plaas lief te hê.
Sy het die trek leer ken: die vroeg-oggend laai, die stof, die skaap se oë in die donker soos klein nat klippies, die nagte in die kamp waar Kobus tevrede geslaap het onder ’n kombers wat na diesel geruik het. Sy het gesien hoe hy in sy element is tussen diere. Sy het gesien hoe hy sag word by ’n lam. Sy het gesien hoe hy hard word by ’n jakkals.
Sy het gewag dat iets in haar ook weer sag word.
Dit het nie.
IV. Die vlam
Daar was nie een ding nie.
Dit is belangrik. Die koerante sou later soek na die een ding. Die minnares. Die klap. Die skulde. Die bottel. Die geheim in die slaapkamer. Hulle sou soek soos mense na water in die Sandveld soek: met sekerheid dat dit êrens moet sit, as jy net die regte plek kies.
Daar was nie een ding nie.
Daar was die jare. Daar was die manier waarop hy sy bord altyd op dieselfde plek neergesit het. Daar was die gesprek wat altyd oor reën of nie-reën gegaan het. Daar was die Sondae. Daar was die feit dat hy goed was, en dat goedheid sonder wonder nie genoeg was nie, en dat sy haarself gehaat het omdat dit nie genoeg was nie, en dat die haat stiller was as woede, en daarom gevaarliker.
Die vlam het nie uitgeslaan nie. Dit het doodgegaan soos ’n kolevuur wat jy vergeet het om te voer. Eers was daar nog gloed as jy blaas. Toe was daar net as. Toe het selfs die as koud geword.
Sy het dit nie op een dag geweet nie. Sy het dit oor baie oggende geweet. By die wasbak. By die hek. By die radio. By die plek in die bed waar sy rug na hom toe gedraai het en hy dit nie eers opgemerk het nie, omdat hy gedink het slaap is slaap, en nabyheid is nabyheid, solank die lywe onder een kombers is.
Op ’n Dinsdagaand, toe hy al slaap, het sy haar foon oopgemaak.
Sy het nie gesoek na hoe om iemand seermaak nie. Nie eers. Sy het gesoek na waarom ’n vrou soms niks meer voel nie. Die antwoorde was sag en nutteloos: praat, rus, vitamiene, ’n naweek weg. Sy het verder gegaan. Die algoritme, wat nie ’n gewete het nie, het haar verder geneem.
Teen middernag was sy by video’s wat nie vir juffrouens gemaak is nie.
Teen een-uur het sy ’n kletsbot gevra, kalm, asof sy ’n les voorberei: hoe maak ’n mens dit vinnig. Met die minste paniek. Met die minste pyn. As ’n mens nie ’n vuurwapen het nie. As ’n mens nie die gemors van ’n mes oor jou gedagtes kan kry nie.
Die antwoorde was versigtig. Hulle het gewaarsku. Hulle het hulpnommers gegee. Hulle het ook, tussen die waarskuwings deur, genoeg gesê. ’n Mens wat wil weet, hoor die ding waarna sy luister.
Die breipen was reeds in die mandjie by haar stoel.
Sy het nie daardie nag besluit nie. Sy het drie nagte later besluit, toe hy weer van die suidkamp af gekom het met stof in sy wenkbroue en ’n storie van ’n ooi, en sy besef het dat sy hom nie meer kon hoor nie. Nie omdat hy te sag praat het nie. Omdat die plek in haar wat na stories luister, toe was.
Die laaste strooi was nie ’n strooi nie. Dit was die stilte ná al die stroitjies.
V. Die oorhandiging
Sy het nie gevlug nie.
Sy het die pen in ’n plastieksakkie gesit. Sy het haar hande gewas. Sy het die ketel weer aangesit, toe afgesit, want die gewoonte was sterker as die sin. Sy het sy hemp oor die stoel se rugleuning gehang, netjies. Sy het die bakkie se sleutels gevat.
Op die pad dorp toe het die veld dieselfde gelyk. Rooi. Plat. Onverskillig. By die polisiestasie was daar ’n jong konstabel wat eers gedink het sy is daar oor ’n gesteelde battery of ’n buurman se heining.
Sy het gesê: Ek het my man doodgemaak.
Hy het gelag, kort, die lag van iemand wat nog nie weet watter wêreld oopgaan nie. Toe het hy haar gesig gesien. Toe het hy opgestaan.
In die verklaring was sy stem gelyk. Sy het die soen genoem. Sy het die video’s genoem. Sy het die kletsbot genoem. Sy het gesê sy wou nie hê hy moet bang wees nie. Sy het gesê sy kon nie ’n mes nie. Sy het gesê daar was nie ’n ander man nie. Sy het gesê hy was nie wreed nie.
Die speurder, ’n vrou met ’n moeg mond, het gevra: Hoekom dan?
Magrieta het ’n rukkie gestil. Buite het ’n bakkie verbygery. Iewers het iemand ’n hek toegeskop.
Sy het gesê: Ek weet nie hoe om dit anders te sê nie. Dit was klaar. Lankal. Hy het dit net nie geweet nie.
Hulle het haar aangekla. Hulle moes. Die wet is nie ’n roman nie.
VI. Die nasie
Toe het die land begin praat.
Eers die dorp. Toe die streek. Toe die groter radio’s. Toe die groepe op die fone, waar mense wat nooit Boesmanland gesien het nie, skielik seker was van alles.
Sy was die underdog.
Die oud-onderwyseres. Die stil vrou. Die een wat haarself oorhandig het. Die een wat nie gevlug het nie. Die een wat gebrei het. Iemand het ’n foto van haar skooldae opgediep: Magrieta by die bord, jonger, met ’n kryt in die hand, en onder die foto het hulle geskryf van vroue wat te lank stil was.
Van Kobus het hulle minder gehad om te sê. Of hulle het meer gesê as wat daar was.
Hy was die skaapboer. Die trekboer. Die man van die groot, droë plase. Die dom broer se lyn. Iemand het die ou familie-storie uitgehaal soos ’n troefkaart: sien julle, die slim Ferreiras is in die Sandveld met aartappels, en hierdie een sit met stof en skape, en nou wonder julle hoekom ’n juffrou se vlam doodgaan. Asof hektare ’n bekentenis is. Asof droogte ’n karakterfout is.
Daar was mense wat gevra het of hy haar geslaan het. Daar was geen bewys nie. Daar was mense wat gesê het hy moes iets gedoen het, want vroue doen nie sulke dinge oor niks nie. Die “moes” was die hele masjien: die land se honger na ’n skurk, sodat die underdog skoon kan bly.
Kobus se suster uit die Sandveld het een keer op die radio probeer praat. Haar stem was dun van die trane en van die skaamte om in die openbaar te huil. Sy het gesê hy was goed. Sy het gesê hy het die kinders van die plaas se skoolskoue betaal toe die skool nog daar was. Sy het gesê hy het nie verdien nie.
Onder die pos het iemand geskryf: Natuurlik sê die familie so.
Die slim lyn kon aartappels praat. Die land wou skaapbloed hê.
Magrieta self het min gesê ná die eerste verklaring. Sy het nie ’n simbool wou wees nie. Maar ’n nasie wat ’n simbool nodig het, vra nie toestemming nie. Hulle het haar stilte vir waardigheid aangesien. Hulle het haar skuld vir moed aangesien. Hulle het die breipen vir digkuns aangesien.
En iewers in die middel van dit alles, in ’n kamer met ’n groen muur en ’n plastiekstoel, het sy een keer vir die sielsorg-werker gesê, amper verbaas oor haar eie woorde:
Hy was onskuldig.
Die werker het gewag.
Sy het bygevoeg: Nie onskuldig soos in die hof nie. Onskuldig soos in: hy het niks gedoen wat dit verdien het nie. My vlam het doodgegaan. Dis al.
Die werker het dit neergeskryf. Later het dit uitgekom. Vir ’n dag of twee was daar ’n skuif in die praatjies. Toe het die skuif weer diggewaai, soos stof oor ’n spoortjie.
Want die storie wat die land wou hê, was sterker as die storie wat waar was.
VII. Wat oorbly
Op die plaas het die trop nog gewei.
Mense moes dit hanteer. Diere wag nie vir ’n hofsaak nie. Die suidkamp se windpomp het eers gestop, toe weer begin, toe iemand die leer klim en die leertoestand met ’n toungevoel nagaan soos Kobus altyd gedoen het. Die ooi wat gisteraand laat gekalf het, was nou ’n ooi met ’n lam, en die lam het nie geweet van underdogs nie.
In die Sandveld het die aartappels hul seisoen gehad. Die slim lyn se seuns het by die tafel gesit en nie geweet of hulle mag treur in die openbaar nie, want treur het soos verdediging begin lyk, en verdediging het soos skuld begin lyk.
Magrieta het in aanhouding gebly. Sy het gevra vir boeke. Sy het gekry. Sy het gelees soos ’n juffrou wat nog ’n klas in haar kop het.
Soms, laat, het sy aan die soen gedink.
Nie as verskoning nie. As feitelikheid. Sy het hom gesoen omdat dit die reël was. Omdat die liggaam soms nog die ou les opsê lank nadat die betekenis weg is. Omdat sy wou hê sy laaste ding aan hom moet die ding wees wat hy ken, nie die ding wat hy nie sou verstaan nie.
Dit maak dit nie sagter nie.
Dit maak dit net waar.
En die land, wat so graag agter ’n vrou staan wie se vlam met tyd doodgegaan het, het selde stilgestaan by die ander waarheid: dat ’n man onskuldig kan wees en tog die skurk word wat ’n nasie nodig het, bloot omdat hy stil was, en droogte geken het, en skaap aangejaag het oor ’n veld wat nooit sy kant gekies het nie.
Die laaste strooi was hare. Die vuur was lankal uit.
Die rook, egter, het die hele land volgehang.
More from the writing desk: Ons Sal Self · Ons Sal Self · The Kettle and the Blink · The Oyster in the Machine